Urdhrat fetare katolike kane qene historikisht jo vetem qentra te jetes shpirterore ne Shqiperi, por edhe vatrat kryesore te arsimit, kultures dhe ruajtjes se identitetit kombetar. Ndermjet urdhrave te ndryshem qe kane vepruar ne trojet tona, kater prej tyre dallohen per ndikimin e tyre te jashtezakonshem: Franceskanet, Dominikanet, Jezuitet dhe Salesianet. Secili prej ketyre urdhrave ka nje origjine te veten historike, nje kohe te caktuar mberritjeje ne Shqiperi dhe nje mision te vecante qe e dallon nga te tjeret, megjithese te gjithe bashkohen rreth te njejtes baze te besimit.

Franceskanet, ose Urdhri i Freterve te Vegjel, u themeluan nga Shen Francesku i Asizit ne vitin 1209 ne Itali dhe jane urdhri me i vjeter i pranishem pa nderprerje ne vendin tone. Ata mberriten ne trojet shqiptare qe ne shekullin XIII, duke u bere pjese e pandashme e jetes se malesive te Veriut dhe duke u shquar per mbrojtjen e gjuhes, letersise dhe zakoneve popullore. Po ne shekullin XIII mberriten edhe Dominikanet, ose Urdhri i Predikuesve, te cilet u themeluan nga Shen Dominiku i Guzmanit ne vitin 1216 ne France. Dominikanet u vendosen kryesisht ne qendrat urbane bregdetare si Durresi, Shkodra e Ulqini, ku ngriten kuvende dhe qendra studimi perpara pushtimit osman.

Me vone, ne vitin 1841, ne Shqiperi mberriten Jezuitet, ose anetaret e Shoqerise se Jezusit, nje urdher i krijuar nga Shen Injac Lojola ne vitin 1540 ne Rome. Jezuitet erdhen me ftese te kishes vendore per te zhvilluar arsimin e strukturuar dhe mendimin akademik, duke ngritur Kolegjin e famshem Saverian dhe shtypshkronjat e para moderne ne Shkoder. Se fundi, Salesianet, te themeluar nga Shen Gjon Bosko ne vitin 1859 ne Torino, jane me te rinjte nder te katert ne vendin tone. Ata mberriten menjehere pas renies se regjimit komunist, ne vitin 1992, duke u perqendruar teresisht te edukimi dhe formimi i brezit te ri te tranzicionit.

Pavaresisht kesaj historie te larmishme, te kater urdhrat ndajne te njejtat parime thelbesore te jetes rregulltare. Te gjithe anetaret e tyre marrin tre zotimet themelore per varferi, virgjeri dhe bindje ndaj eproreve. Po ashtu, asnje nga keta urdhra nuk i perket ekskluzivisht nje dioqeze lokale, por strukturohen ne provinca globale nen autoritetin e drejtperdrejte te Papes. Ne kontekstin shqiptar, te kater urdhrat kane lene nje gjurme te perbashket permes investimit te fuqishem te arsimimi i rinise, hapja e shkollave, botimi i librave dhe sherbimi ndaj komunitetit ne momente krizash.

Dallimi kryesor mes tyre qendron te misioni i vecante qe cdo themelues i ka lene trashegimi urdhrit te tij. Franceskani jeton thjesht mes njerezve te zakonshem, me fokus te varferia, afersia me Malesine, poezia kombetare dhe dashuria per natyren. Dominikanet perqendrohen te teologjia e thelle, studimi rigoroz dhe mbrojtja e doktrines permes predikimit. Jezuitet dallojne per strukturen dhe disiplinen e tyre rigoroze, duke u fokusuar te shkenca, arsimi elitar, diplomacia dhe formimi i intelektualeve. Ndersa Salesianet nuk merren me teologji te larte apo poezi, por me punen direkte ne terren me femijet dhe adoleshentet, duke ofruar arsim profesional, sport dhe mbeshtetje per te rinjte ne nevoje.