Kjo eshte pyetja qe ka nisur te qarkulloje ne disa media dhe faqe katolike pas publikimit te nje dokumenti te Komisionit Teologjik Nderkombetar, i cili trajton marredhenien e njeriut me krijimin dhe pergjegjesine ndaj botes qe na rrethon.

Pretendimi eshte serioz: disa kritike te dokumentit mendojne se menyra se si flitet per natyren, krijimin dhe pranine e Zotit ne bote afrohet me idete panenteiste. Por a do te thote kjo se Selia e Shenjte ka pranuar ose legjitimuar panenteizmin? Jo, nje perfundim i tille do te ishte i nxituar.

Fillimisht duhet te dallojme panteizmin nga panenteizmi. Panteizmi eshte bindja se Zoti dhe universi jane ne thelb e njejta gje: gjithcka eshte Zot dhe Zoti eshte gjithcka. Panenteizmi eshte nje koncept disi ndryshe. Sipas tij, gjithcka ekziston ne Zotin, ndersa Zoti eshte me shume sesa gjithesia. Megjithate, edhe ky koncept ngre probleme serioze nga kendveshtrimi i teologjise klasike te krishtere, sidomos kur kufiri midis Krijuesit dhe krijimit fillon te behet i paqarte.

Ketu ndodhet edhe thelbi i ceshtjes. Per krishterimin, Zoti nuk eshte pjese e krijimit. Ai eshte Krijuesi. Bota nuk eshte Zoti dhe Zoti nuk eshte bota. Bibla e vendos kete dallim qe ne fjalet e para: “Ne fillim Hyji krijoi qiellin dhe token”. Krijimi varet nga Zoti, ekziston per shkak te vullnetit te Tij dhe i drejtohet Atij, por nuk eshte vetvetiu hyjnor.

Kjo nuk do te thote se krishterimi e konsideron natyren si dicka pa vlere. Perkundrazi. Gjithe krijimi eshte veper e Zotit dhe per kete arsye ka dinjitet dhe vlere. Njeriu ka pergjegjesi ta ruaje dhe ta trajtoje me kujdes. Te kujdesesh per krijimin nuk do te thote te adhurosh natyren. Per nje te krishtere, arsyeja pse krijimi duhet respektuar eshte pikerisht sepse ai eshte krijim i Zotit.

Problemi lind kur gjuha e perdorur per te pershkruar lidhjen midis Zotit dhe krijimit mund te interpretohet sikur natyra vete eshte hyjnore. Ka nje ndryshim te madh midis thenies “duhet ta mbrojme krijimin sepse eshte veper e Zotit” dhe thenies “natyra eshte hyjnore”. E para eshte plotesisht ne perputhje me botekuptimin biblik. E dyta ndryshon marredhenien themelore midis Krijuesit dhe krijeses.

Pikerisht ketu disa kritike kane ngritur shqetesimet e tyre. Ata nuk merren vetem me faktin se dokumenti flet per ekologjine ose per pergjegjesine e njeriut ndaj natyres. Pyetja e tyre eshte nese nje gjuhe e tille mund te coje pertej teologjise tradicionale te krijimit dhe drejt nje koncepti ku Zoti dhe bota shihen si te lidhura ne nje menyre qe rrezikon dallimin midis tyre.

Megjithate, nga kjo nuk mund te nxirret automatikisht perfundimi se Vatikani ka “legalizuar” ose “pranuar” panteizmin apo panenteizmin. Nje titull i tille eshte shume me i forte sesa ajo qe mund te vertetohet nga dokumenti. Ekziston nje debat real mbi menyren se si duhet kuptuar dhe interpretuar gjuha e perdorur, por kjo nuk eshte e njejta gje me nje deklarate zyrtare se Kisha Katolike ka braktisur dallimin midis Krijuesit dhe krijimit.

Madje, ne teologjine katolike vazhdon te jete themelore ideja se Zoti eshte Krijuesi dhe se krijimi varet prej Tij. Fakti qe Zoti eshte i pranishem ne krijim nuk do te thote se krijimi eshte Zot. Fakti qe gjithcka varet prej Tij nuk do te thote se gjithcka eshte pjese e substancave hyjnore.

Prandaj, ndoshta pyetja me e drejte nuk eshte “A eshte bere Kisha panteiste?”, por “A perdoret ne dokument nje gjuhe qe ruan qarte dallimin midis Krijuesit dhe krijimit?” Kjo eshte nje pyetje teologjike serioze dhe meriton diskutim, sidomos ne nje kohe kur fjalori fetar dhe ai ekologjik po nderthuren gjithnje e me shume.

Kujdesi per token, per kafshet, per bimet dhe per mjedisin nuk kerkon qe natyra te shpallet hyjni. Perkundrazi, nje prej bazave me te vjetra te mendimit te krishtere per krijimin eshte pikerisht se bota ka vlere sepse ajo nuk eshte Zot. Ajo eshte veper e Tij.

Dhe ketu ndodhet edhe kufiri qe nuk duhet harruar: krijimi mund te na drejtoje drejt Krijuesit, mund te na zbuloje madheshtine dhe urtesine e Tij dhe mund te jete objekt i pergjegjesise sone morale, por krijimi nuk behet per kete arsye vete Krijuesi.

Keshtu, lajmi se “Selia e Shenjte ka legjitimuar panenteizmin” duhet trajtuar me kujdes. Mund te kete arsye per te diskutuar dhe kritikuar menyren e formulimit te disa ideve, por eshte dicka krejt tjeter te thuhet se Kisha ka pranuar nje doktrine qe identifikon ose bashkon ne menyre te papajtueshme Krijuesin me krijimin. Ky eshte nje pretendim qe kerkon shume me teper sesa nje interpretim mediatik.