Lutja per te vdekurit eshte nje nga praktikat me te vjetra dhe me te thella shpirterore te krishterimit tradicional. Per besimtaret, ajo perfaqeson nje akt dashurie qe kapercen kufijte e vdekjes fizike. Megjithate, praktika ndryshon ne thelb dhe teologji midis kishave, dhe ngre shpesh pyetje legjitime biblike nga kishat protestante apo jashte besimit tradicional te krishtere.

Ketu eshte nje veshtrim i detajuar mbi ate se cfare do te thote kjo praktike per Kishen Katolike dhe ate Ortodokse, nga vjen ajo, dhe pse duket sikur ka nje hendek midis kesaj tradite dhe mesimeve te drejtperdrejta te Jezusit.

Se pari, per Kishen Katolike, lutja per te vdekurit eshte e lidhur ngushte me dy koncepte thelbesore teologjike: Purgatori, dhe Kungimi i Shenjtoreve.

Katoliket besojne se shume shpirtra, ndonese vdesin ne paqe me Zotin, mund te mos jene plotesisht te pastruar nga pasojat e mekateve te tyre te falura, ose mund te kene mekate te lehta (te falshme). Purgatori nuk eshte nje vend denimi i perjetshem, por nje “gjendje pastrimi”.

Besohet edhe se ekziston nje lidhje shpirterore midis Kishes ne toke (besimtareve te gjalle), Kishes ne Qiell (shenjtoreve) dhe Kishes ne Purgator. Lutjet e te gjalleve, vecanerisht Mesha e Shenjte, besohet se ndihmojne ne lehtesimin dhe pershpejtimin e pastrimit te ketyre shpirtrave qe ata te arrijne Parajsen.

Edhe Kisha Ortodokse e praktikon gjeresisht lutjen per te vdekurit (p.sh., permes sherbesave te Trisagionit ose te Pershpirtjes), por teologjia e saj ndryshon lehtesisht nga ajo katolike.

Kisha ortodokse nuk ka Purgator. Ortodokset e refuzojne idene e nje Purgatori si nje vend ku shpirtrat “vuajne” per tu pastruar permes nje ndeshkimi te perkohshem. Megjitha, ky eshte nje ndryshim tradite me shume, pasi ortodokset besojne se pas vdekjes dhe Para-gjykimit, shpirtrat presin Gjykimin e Fundit ne nje gjendje te ndermjetme. Kjo nuk eshte nje gjendje perfundimtare.

Lutjet e te gjalleve behen per ti kerkuar Zotit meshire, drite dhe paqe per keta shpirtra. Ata besojne se dashuria e Kishes (e shprehur permes lutjes) mund te ndikoje realisht ne gjendjen e shpirtit dhe te sjelle ngushellim hyjnor derisa te vije Ringjallja e pergjithshme.

Ndersa shume mendojne se lutja per te vdekurit ne teresi por edhe purgatori specifikisht, eshte nje shpikje e vone e Kishes, origjina e lutjes per te vdekurit eshte e lashte dhe paraprin vete krishterimin.

Origjina me e hershme e dokumentuar gjendet ne traditen hebraike. Ne librin e 2 Makabejve (12:39-46), Juda Makabe mblodhi fonde dhe u lut per ushtaret e tij te rene, te cilet kishin fshehur idhuj (nje mekat). Ky tekst thote: “Prandaj ai beri kete flijim shperblyes per te vdekurit, qe te zgjidheshin prej mekatit.” (Kisha Katolike dhe Ortodokse e pranojne kete liber si pjese te Bibles, ndersa Protestantet e konsiderojne apokrif/jo-frymezuar).

Edhe arkeologjia tregon se ne katakombet e Romes ne shekujt I dhe II, te krishteret e hershem gdhendnin lutje per meshire dhe paqe per te dashurit e tyre te vdekur. Gjithasut, figura te medha te krishterimit te hershem, si Shen Gjon Gojarti (Krizostomi) dhe Shen Agustini, inkurajonin vazhdimisht besimtaret qe te mos qanin me deshperim per te vdekurit, por ti ndihmonin ata permes lutjeve dhe lemoshave.

Por keto shpjegime nuk mjaftojne per tu pergjigjur pyetjes thelbesore, qe eshte: ne Ungjijte Kanonike, nuk ka asnje varg ku Jezusi u thote dishepujve te Tij: “Lutuni per te vdekurit.” Ku e gjejne kishat justifikimin per tu lutur per ta?

Kishat Katolike dhe Ortodokse e shpjegojne kete permes ketyre pikave kryesore:

1. Fokusi i Jezusit ishte te Jeta dhe Pendimi i Tanishem. Mesazhi urgjent i Jezusit ishte “Pendohuni, sepse Mbreteria e Qiellit eshte afer”. Ai theksoi rendesine e zgjedhjeve morale gjate jetes tokesore, duke lene kishen si trashegimtare te mesimeve te Tij.
2. Edhe pse Jezusi nuk jep nje urdher te drejtperdrejte, teologet tradicionale gjejne mbeshtetje te terthorte ne fjalet e Tij. Per shembull, te Mateu 12:32, Jezusi flet per nje mekat (blasfemia kunder Shpirtit te Shenjte) qe “nuk do ti falet as ne kete jete, as ne te ardhmen”. Ky varg la te kuptohet per Eterit e Kishes se ka disa mekate qe mund te falen ne “jeten e ardhshme”, dhe kjo jete e ardhshme nuk mund te jete parajsa.
3. Per Katoliket dhe Ortodokset, Bibla (Shkrimi i Shenjte) nuk eshte i vetmi burim i se vertetes. Ata bazohen edhe te Tradita e Shenjte – mesimet dhe praktikat qe Apostujt i kaluan Kishes brez pas brezi jashte teksteve te shkruara. Duke qene se hebrenjte tashme luteshin per te vdekurit ne kohen e Jezusit, dhe Ai nuk e denoi kurre kete praktike hebraike (ndryshe nga si denoi rregullat e ashpra te Farisenjve), Kisha e hershme e vazhdoi ate si dicka te natyrshme.
4. Ne thelb, Kisha beson se meqenese Zoti eshte “Zot i te gjalleve dhe jo i te vdekurve” (Marku 12:27) dhe pasi Kisha perben nje Trup te vetem (Trupin e Krishtit), vdekja nuk mund ta ndale dashurine dhe kujdesin e besimtareve per njeri-tjetrin. Lutja shihet si gjuha universale e kesaj dashurie. Ky titull, pra, Zot i te gjalleve dhe jo i te vdekurve, nenkupton pikerisht kete; qe njeriu nuk vdes kurre shpirterisht, as pas vdekjes fizike.

Ndersa Ungjijte fokusohen te shpetimi qe duhet fituar gjate jetes, tradita shekullore e Kishes e sheh lutjen per te vdekurit jo si nje mjet per te “blere” shpetimin per dike qe e ka refuzuar Zotin, por si nje lutje per meshire dhe nje akt solidariteti shpirteror nga ata qe jane ende ne toke, per ata qe kane kaluar ne perjetesi.